PAŃSTWOWA INSPEKCJA OCHRONY ŚRODOWISKA
WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU
80-001 Gdańsk-Lipce Tel 309-49-11; 309-49-12
ul. Jedności Robotniczej 293 Fax 309-46-34

SKŁADOWISKO FOSFOGIPSÓW W WIŚLINCE


I. Lokalizacja i stan formalno-prawny

Składowisko fosfogipsów, odpadu powstającego w Gdańskich Zakładach Nawozów Fosforowych "FOSFORY" Spółka z o.o., zlokalizowane jest na terenie tzw. Żuław Gdańskich w sąsiedztwie wsi Wiślinka w odległości około 50 m od brzegu Martwej Wisły. Zajmuje ono teren dawnego wyrobiska gliny przy nieczynnej od wielu lat cegielni.
Jego najbliższe otoczenie stanowią:
Najbliższa zabudowa mieszkalna (gospodarstwo rolne) znajduje się w odległości około 300 m od granic hałdy fosfogipsu.

Eksploatowane od 1972 roku składowisko jest składowiskiem legalnym. Składowanie odbywa się zgodnie z aktualnym pozwoleniem wodno-prawnym na składowanie odpadów na gruncie przybrzeżnym Martwej Wisły.

Początkowo wysokość składowania była określona na 18 metrów. W 1982 roku Zakłady wystąpiły o zgodę na podwyższenie hałdy z 18 na 41 metrów. Wojewoda Gdański początkowo decyzją nr OS. V-8624/1/17/82 z dnia 20 maja 1982 roku nie wyraził zgody. Od tej decyzji Zakłady odwołały się w dniu 9 czerwca 1982 roku do Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska za pośrednictwem Wojewody Gdańskiego pismem nr DN/1310/82. Odwołanie zostało przekazane w dniu 24 czerwca 1982 roku do MAGTiOŚ przy piśmie nr OS/V/8624/1/17/82, w którym Wojewoda Gdański podtrzymał swoje stanowisko.

Decyzja Wojewody Gdańskiego z dnia 6 czerwca 1983 roku nr OS-V-8624/1/17/82/83 zezwoliła Zakładom na dalsze składowanie fosfogipsu na gruntach przybrzeżnych Martwej Wisły do wysokości 41 metrów w okresie do około końca 1995 roku (oceniano wtedy, przy ówczesnym poziomie wytwarzanego fosfogipsu, że składowisko zapełni się do końca 1995 roku), czyli do zapełnienia składowiska. To pozwolenie wodno-prawne zawierało następujące warunki składowania:
w wyniku tej decyzji wykonano nastepujące opracowania:
Badania kontrolne oddziaływania składowiska fosfogipsu na środowisko na podstawie umowy nr 860446 z dnia 2 listopada 1986 roku prowadził Wydział Hydrotechniki Politechniki Gdańskiej.(patrz protokół z kontroli WIOS w 1989).

Ustanowienie strefy ochronnej dla składowiska w Wiślince nastąpiło już w roku 1971 w postaci decyzji, która nałożyła na Zakłady zobowiązanie do przedłożenia projektu planu realizacyjnego zagospodarowania przestrzennego strefy w terminie do 31 stycznia 1972 roku. Zakłady nie zrealizowały tego zobowiązania w terminie (patrz: protokół z kontroli WIOŚ z roku 1982 - kontrola trwała od 27 stycznia do 3 kwietnia). W grudniu 1981 roku firma "PROAT" ze Szczecina opracowała "Studium zagospodarowania strefy ochronnej" dla składowiska fosfogipsu. W "Studium" tym przyjęto strefę ochronną o szerokości 500 m przy pozostawieniu istniejącego stanu bez wprowadzania żadnych zmian I ograniczeń w sposobie użytkowania terenów w strefie. Uzasadniano to wówczas m.in. przewidywaną likwidacją hałdy fosfogipsu w związku z opracowywaniem różnych metod i technologii wykorzystania gospodarczego odpadu.

Decyzją Wojewódzkiego Zarządu Gospodarki Przestrzennej ZGP-ll-440/U/1/14/81 z dnia 17 czerwca 1981 roku o ustaleniu miejsca i warunków realizacji inwestycji została wyznaczona strefa ochronna o szerokości 500 metrów. Następna decyzja WZGP z dnia 7 września     1982 roku (nr ZGP-ll-440/Z/1/12/82) zatwierdziła plan realizacyjny strefy ochronnej 300 m     jako pierwszego etapu docelowego projektu zagospodarowania strefy ochronnej o szerokości 500 m. Decyzja ta zobowiązywała inwestora do:
Decyzję wydano zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego gminy Pruszcz Gdański, zatwierdzonego Uchwałą Nr XIV/59/81 Gminnej Rady Narodowej w Pruszczu Gdańskim z dnia 30 marca 1981 roku.

Zakład przystąpił do wykupu działek wokół składowiska w promieniu do 300 metrów: 14 działek o łącznej powierzchni 444.500 m2. Wykup następował sukcesywnie w latach: 1983 rok - 12 działek, 1984 rok - l działka i 1985 rok - l działka. Grunty te zostały przekazane pod uprawę Kombinatowi PGR w Pruszczu Gdańskim (umowa dzierżawy z dnia 2 listopada 1983 roku).

Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Gdańsku dokonał w dniu 24 stycznia     1996 roku pomiaru wysokości hałdy fosfogipsu nawigatorem GPS-50 "GERMINAL", który umożliwia ustalenie współrzędnych obiektu na podstawie odczytu z satelitów geostacjonar    nych. Pomiar nie wykazał przekroczenia ustalonej decyzją wysokości składowania. W miejscu najwyższym hałdy - na stożku usypowym pod końcówką taśmociągu - pomierzona wysokość     wynosiła 42 m npm. Oznacza to, że po splantowaniu wierzchowiny i procesie osiadania świeżo     nawiezionego fosfogipsu, nie powinna być przekroczona dopuszczalna wysokość 41 m npm.


II. Charakterystyka składowanego odpadu

Na składowisku jest składowany odpad z produkcji kwasu fosforowego metodą ekstrakcyjną z fosforytów lub apatytów - fosfogips. W procesie tym surowiec fosforonośny  poddaje się działaniu kwasu siarkowego, w wyniku czego powstaje kwas fosforowy i dwuwodny siarczan wapniowy. W zależności od surowca wyjściowego przebiega to według reakcji:

Ca3(PO4)2 + 3 H2SO4 + 6 H20 = 2 H3P04 + 3 CaSO4 x 2 H2O (wg oprac. GZNF)

3 Ca3(PO4) x CaF2 + 10 H2SO4 + 20 H20 = 6 H3PO4 + 10 CaSO4 x 2 H2O + 2HF
(wg: Paterkowski W., Bar A., Straszko J. Rozprzestrzenianie w atmosferze
związków fluoru emitowanych z zakładów przemysłowych)

0,5 Ca1O(PO4)6 F2 + H2SO4 + 10 H2O = H3PO4 + 5 CaSO4 x 2 H2O + 0,5 H2F2
(wg: "Treatment and Environmental Impact of Phosphogypsum waste" Ivanc Marijan SMELT Ljubljana, Slovenia)

Fizycznie jest to substancja jednorodna, gruboziarnista, na mokro mazista, w stanie suchym silnie pyląca. Barwa od jasnożółtej do szarawej. Zawartość wody wynosi około 20 % a pH wyciągu wodnego około 4,0.

Chemicznie fosfogips stanowi dwuwodny siarczan wapniowy (95 %), z domieszką ortofosforanów i związków fluoru (0,21 - 2,0 %). Zawiera wolny kwas fosforowy i siarkowy oraz pierwiastki śladowe w postaci: manganu (Mn), cynku (Zn), miedzi (Cu), ołowiu (Pb), kadmu (Cd), chromu (Cr), niklu (Ni), w ilości od kilku do kilkudziesięciu mg/kg odpadu.

Poza tą grupą w surowcach fosforonośnych wystepują jeszcze pierwiastki z rodziny lantanowców oraz z wiązki uranu. Zawartość tych ostatnich kształtuje się na poziomie od 6 do 180 ppm tj. 0,0006 do 0,018 %, W trakcie przerobu fosforytów na kwas fosforowy związki uranu przechodzą głównie do kwasu a w fosfogipsie pozostaje 15 - 25 % z ich ogólnej zawartości, Pozostałości pierwiastków promieniotwórczych w fosfogipsie powodują, że występują ograniczenia w możliwościach gospodarczego ich wykorzystania, W 1987 roku zostały wykonane badania promieniotwórczości próbek fosforytów "Togo" i "Bu-Craa", które Instytut Przemysłu Wiążących Materiałów Budowlanych w Opolu, Oddział w Krakowie zlecił Instytutowi Techniki Budowlanej w Warszawie. Według świadectw kontroli promieniotwórczości naturalnej materiału ITB nr 87-U/A10-81/87 i 89-U/AIO-83/87 wynika, że badane próbki nie spełniły wymagań w zakresie dopuszczalnych stężeń naturalnych pierwiastków promieniotwórczych zgodnie z Instrukcją ITB nr 234. I tak:
dla fosforytu "Bu-Craa" - f1 = 1,20 co stanowi 120 % NDW
dla fosforytu "Togo" - f1 = 1,34 co stanowi 134 % NDW
dla fosforytu "Bu-Craa" - f2 = 438,4 Bq/kg co stanowi 237 % NDW (185 Bq/kg)
dla fosforytu "Togo" - f2 = 465,3 Bq/kg co stanowi 251,5 % NDW
W orzeczeniach zawarto zapis:
Stężenia pierwiastków promieniotwórczych wynosiły:

K-40        "Bu-Craa"    20,0 +- 60,8 Bqlkg
                "Togo"    59,3 +- 71,7 Bqlkg
Ra-226    "Bu-Cnia" 438,4 +- 10,9 Bqlkg
                "Togo"    465,3 +- 13,2 Bqlkg
Th-232    "Bu-Craa"    3,8 +- 2,6 Bqlkg
                "Togo"    15,5 +- 3,4 Bqlkg

Również badania promieniotwórczości, przeprowadzone w 1981 roku przez Zjednoczone zakłady Urządzeń Jądrowych "POLON" w Warszawie (Ocena stanu zagrożenia - oprac. A-67/83/I1P3/S z 1981 roku). Nie_wykazały zagrożenia dla zdrowia ludzkiego. Pomiary mocy dawki promieniowania alfa, beta i gamma wykazały wartości na poziomie tła (moc dawki promieniowania gamma około 0,05 mR/h, tylko fosforyty wykazywały około 0,1 mR/h). Wartości pomierzone nie przekraczały dawek dopuszczalnych zawartych w Zarządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Pełnomocnika Rządu d/s Wykorzystania Energii Jądrowej z dnia 15 grudnia 1969 roku.. Obliczona roczna dawka otrzymanego promieniowania przez osoby pracujące w rejonie hałdy fosfogipsu (31,5 mrad/rok) stanowiła około 20 %całkowitej dawki otrzymywanej przez mieszkańca Polski od źródeł naturalnego promieniowania w środowisksu (180 mrad/rok). Wyniki stężeń Ra-226 w próbach pobranych w lipcu 1981 roku wyniosły:

    fosforyty "Togo"    1269 Bqlkg
    fosforyty "Maroko"    1388 Bqlkg
    apatyty "Kola"    92 Bqlkg
    fosfogips żółty    551 Bqlkg
    fosfogips biały    111 Bqlkg
    superfosfat potrójny    805 Bqlkg

Fosfogips biały zawierał stężenie Radu-226 rzędu stężeń tego radioizotopu w glebach. Fosfogips żółty natomiast zawierał rad-226 w ilości około 10-krotnie wyższych od średnich zawartości w glebach.

Badaniom poddano głównie teren Zakładów oraz teren składowiska w Wiślince. Nie badano stopnia radioaktywności gleby w rejonie wytyczonej strefy ochronnej 300-metrowej i poza nią.

Od 1987 roku nie przeprowadzono następnych badań promieniotwórczości. Zarządzeniem pokontrolnym nr 4993/97 z dnia 19 grudnia 1997 roku Zakłady zostały zobowiązane do przedstawienia aktualnych wyników badań fosfogipsów z uwzględnieniem promieniotwórczości. Zostanie to, zgodnie z pismem nr PKJ/73/98 z dnia 28 stycznia 1998 roku, zlecone Centralnemu Laboratorium Ochrony Radiologicznej w Warszawie. CLOR takie badania może wykonać w II kwartale 1998 roku przy temperaturach powietrza powyżej +7°C.

Pomimo, że odpad składowany jest po odwodnieniu na specjalnym filtrze to jest on nadal nacznie zawilgocony (do około 20 % wody), co obniża wielkość pylenia w trakcie rozładunku i transportu na hałdę.

Odcieki z fosfogipsu charakteryzują się kwaśnym odczynem i zawierają:

fluorki F-    40 - 800 mg/dm3
fosforany P04-3    7.000 - 48.000 mg/dm3
siarczany S04-2    do 3.000 mg/dm3
oraz metale śladowe: żelazo (Fe), mangan (Mu), cynk (Zn), kadm (Cd), nikiel (Ni) oraz chrom (Cr). Siarczan wapnia jest nierozpuszczalny, natomiast zawarte w nim zanieczyszczenia ulegają, w trakcie składowania, powolnemu wymywaniu.

Mimo podejmowanych wysiłków nie udało się na szerszą skalę wdrożyć wykorzystanie gospodarcze fosfogipsu. I tak przykładowo wyniosło ono:

w 1982 roku     12.000 Mg co stanowiło 1,8 % całości odpadu
w 1993 roku     1.500 Mg   - 1,4 % odpadu
w 1994 roku     3.622 Mg - 1,4 %
w 1995.roku     4.410 Mg - 1,8 %
w 1996 roku     7.613 Mg - 2,4 %

Odbiorcami fosfogipsu były głównie kopalnie węgla kamiennego oraz zakłady cementowo-wapiennicze.

Na świecie nigdzie nie wdrożono ekonomicznie opłacalnych technologii wykorzystania fosfogipsu. W 1982 roku na ogólną ilość 130 mln Mg "wyprodukowanego" na świecie fosfogipsu wykorzystano jedynie 4,6 mln Mg, czyli około 3,54 %, z tego: 2,1 m1n Mg do produkcji gipsu, 1,5 mln Mg do produkcji cementu (wg: F. Wirsching, Ruckstande aus der Phosphorsaureproduction, MuU-Handbuch, kenzal 8581, lieferung IX/82 und 4/88, Erich Schmidt Verlag, Berlin).


III. Sposób składowania

Fosfogips, po odsączeniu i przemyciu wodą na filtrze Prayon'a, przesyłany jest taśmociągami na nabrzeże Kanału Kaszubskiego. Tam ładowany jest na barkę i wodą transportowany na składowisko w Wiślince. Rozładunek barki następuje mechanicznie i fosfogips na hałdę jest dostarczany taśmociągiem. Taśmociąg jest przekładany dla kierowania dostarczanego fosfogipsu w planowane miejsce na hałdzie.

W 1997 roku wykonano (zgodnie z decyzją nr VAN-II-440/UZ/1/36/85 z dnia 17 kwietnia 1985 roku zatwierdzającą pod względem urbanistycznym i architektonicznym plan realizacyjny) nowe nabrzeże i stację rozładunkową barek w Wiślince, w celu ograniczenia rozsypów fosfogipsu do wód Martwej Wisły. Zgodnie z projektem wykonanym przez CBSiPBW "Hydroprojekt" w Gdańsku, zrealizowano nabrzeże rozładunkowe o długości 119,6 i szerokości 17,35 m. Stare nabrzeże wykorzystywane od tej pory jest jako stanowisko postojowe barek pełnych a kładka cumownicza z dalbami jako stanowisko postojowe barek pustych. Żuraw portowy jeżdżący po szynach transportuje fosfogips do zbiorników przeładunkowych. Podajniki taśmowe znajdujące się pod zbiornikami podają fosfogips na przenośniki i do wieży przesypowej. Z wieży przesypowej przenośniki transportujące dostarczają odpad do miejsca składowania na hałdzie.

Składowisko ma kształt wydłużonej hałdy o wysokości dochodzącej do 41 metrów. Powierzchnia zajmowana przez wysypisko wynosi 34,09 ha (według opisu Wojewódzkiego Biura Geodezji i Terenów Rolnych w Pruszczu Gdańskim). Wokół hałdy fosfogipsu znajduje się kanał opaskowy o długości 1215 m i szerokości na dnie 1,0 m, usytuowany bezpośrednio między hałdą a wałami okalającymi składowisko. Ponadto składowisko zabezpieczone jest zewnętrznym rowem opaskowym zbierającym wody systemu melioracyjnego Żuław Gdańskich. W sąsiedztwie składowiska znajdują się zbiorniki odciekowe - laguny ziemne - o łącznej powierzchni 24 tys. m2.

Ilość złożonych fosfogipsów przekroczyła 13,0 mln Mg. Całkowita pojemność składowiska, przy wysokości składowania 41 m oraz płaskiej wierzchowinie i aktualnie występujących nachyleniach zboczy jest określana na 15,0 do 16,0 mln Mg fosfogipsu.

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych ilość kierowanego rocznie na składowisko fosfogipsu przekraczała 500 tys. Mg osiągając maksimum w 1982 roku - około 644 tys. Mg. W okresie przekształceń gospodarczo ustrojowych nastąpił spadek popytu na nawozy, co spowodowało obniżenie ilości kierowanego na składowisko fosfogipsu osiągając minimum w 1993 roku - 106 tys. Mg. Osiągnięty w ostatnich latach poziom składowania fosfogipsu wiąże się nie tylko z wahaniami popytu ale również z wprowadzeniem alternatywnych technologii, wiążących się z wykluczeniem produkcji kwasu fosforowego.

Według posiadanych przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Gdańsku materiałów pokontrolnych od 1981 roku na składowisko w Wiślince dostarczono następujące ilości fosfogipsu:
1981 rok
1982 rok
1983 rok
1984 rok
1985 rok
1986 rok
1987 rok
1988 rok
1989 rok
1990 rok
1991 rok
1992 rok
1993 rok
1994 rok
1995 rok
1996 rok
1997 rok		 633.665 Mg
643.907 Mg
641.000 Mg
b.d.
b.d.
516.098 Mg
552.513 Mg
541.300 Mg
577.600 Mg
370.000 Mg
290.763 Mg
265.000 Mg
105.900 Mg
254.862 Mg
244.507 Mg
312.818 Mg przy nagromadzeniu 13.370.200 Mg

Docelowo Zakład planuje całkowite odejście od starej technologii i przejście na produkcję wyłącznie nowych typów nawozów trójskładnikowych. Z uwagi na konieczność przeznaczania znacznych nakładów na nowe inwestycje oraz konieczność ukierunkowania popytu w kierunku nawozów nowej generacji, należy się liczyć z kilkuletnim okresem jej wdrażania.


IV. Sposób zabezpieczenia składowiska


V. Wpływ składowanych odpadów na stan czystości środowiska

a. wpływ na wody powierzchniowe
b. wpływ na wody podziemne
c. wpływ na powietrze atmosferyczne
d. wpływ na glebę i roślinność


W latach osiemdziesiątych oraz dziewięćdziesiątych kilkukrotnie wykonano na zlecenie Zakładu badania stanu gleb, roślin i wód powierzchniowych. Pierwsze badania wykonał Instytut Upraw Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach (IUNG) w latach 1982-83 oraz w roku 1985. Ostatnie badania wykonane zostały w 1994 i 1995 roku. Ich wyniki oraz wnioski zostały zawarte w opracowaniach:
Wyniki badań przeprowadzonych w latach 80-tych wskazywały ujemny wpływ hałdy na część użytków rolnych w rejonie Wiślinki, głównie poprzez skażenie wód. powierzchniowych w rowach melioracyjnych. Obserwowany wpływ hałdy związany był z głównymi kierunkami przemieszczania się skażonych wód powierzchniowych. Badane gleby nie dały czytelnego obrazu oddziaływania hałdy, który sygnalizowany był wzrostem zawartości fluoru rozpuszczalnego. Wyraźny wzrost zawartości tej formy fluoru zaobserwowano:
Zasięg istotnego podwyższenia zawartości fluoru w roślinach zaobserwowano:
Obserwacja stanu roślin, według opracowań IUNG, nie wykazała aby wzrost zawartości fluoru w roślinach odbijał się ujemnie na stanie i zdrowotności roślin, a więc na ich plonowaniu. Podwyższona zawartość fluoru pogarszała tylko jakość uzyskanych płodów niektórych roślin, głównie pastewnych. Nie zaobserwowano natomiast istotnego wzrostu zawartości fluoru w roślinach na Wyspie Sobieszewskiej.

Odizolowanie systemu rowów opaskowych hałdy od sieci rowów melioracyjnych tzw. korkami spowodowało zmianę sytuacji.

Badania wykonane w 1994 roku wykazały poprawę stanu środowiska w stosunku do stanu z lat 1982-1985. Zwłaszcza znacznej poprawie uległ chemizm wód powierzchniowych. Badania gleb, poza terenem przyległym bezpośrednio do składowiska, nie wykazały oddziaływania hałdy (wnioski z "Oceny..." IUNG z 1994 roku):
w glebach średnich wynosiła ona od 38 do 275 mg/kg, średnio około 170 mg/kg
w glebach ciężkich wynosiła ona od 20 do 308 mg/kg, średnio około 190 mg/kg
podczas gdy przeciętne wartości dla gleb z rejonów Polski w małym stopniu narażonych na zanieczyszczenia przemysłowe, wynoszą odpowiednio:
    dla gleb średnich    około 200 mg/kg
    dla gleb cięzkich    około 250 mg/kg
Określone w badaniach IUNG z 1994 roku zawartości pierwiastków śladowych pozwalają na zakwalifikowanie gleb w rejonie prowadzonych badań do obszaru B (tereny upraw rolniczych, obszary leśne, tereny mieszkaniowe i rekreacyjne) pod względem dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń gruntów wg "Wskazówek metodycznych do oceny stopnia zanieczyszczenia gruntów i wód podziemnych produktami ropopochodnymi i innymi substancjami chemicznymi w procesach rekultywacji" PIOŚ, Warszawa 1995 rok. IUNG w Puławach wspólnie z PIOŚ opracował "Podstawy oceny chemicznego zanieczyszczenia glebo Metale ciężkie, siarka i WWA" (Biblioteka Monitoringu Środowiska Warszawa 1995), w których w zależności od zawartości metali ciężkich klasyfikuje gleby od stopnia 0 (gleby nie zanieczyszczone o naturalnych zawartościach MC), poprzez I (gleby o podwyższonej zawartości MC, mogą być przeznaczone do pełnego wykorzystania rolniczego, z wyłączeniem upraw roślin do produkcji żywności o szczególnie małych zawartościach pierwiastków i substancji szkodliwych) aż do stopnia V (gleby bardzo silnie zanieczyszczone, powinny być wyłączone z produkcji rolniczej i użytkowania pastwiskowego). I tak (w nawisach dane dla punktu kontrolnego położonego w odległości 5000 m W):

metal zawartość metali wg badań IUNG '94 [mglkg somo] dopuszczalne stężenia wg "Wytycznych" PIOŚ dla obszaru B [mglkg som.] stopień zanieczyszczenia gleb wg "Podstaw..."
Mu    124 - 1000    (596)
Zn    32 - 130    (55)
Cu    3,8 - 18,8    (13,2)
Pb    4,8 - 21,2    (14,2)
Cd    0,12 - 0,48    (0,12)
Ni    7,2 - 30,0    (24,6)
Cr    6,4 - 34,8    (21,2)
Fog    38,0 - 308,0    (183,0)
 brak danych
140
36
85
0,8
35
20
brak danych
 Brak danych
I
O
O
O
I
I
Brak danych

W 1995 roku IUNG w Puławach przeprowadził badania środowiska rolniczego w gospodarstwie B. Plewczyńskiegoo Pobrano 22 próby wierzchnich poziomów gleb z 11 punktów oraz prób roślin i 3 próby wody. Wnioski z przeprowadzonych badań to:
Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska nie badał prób gleb z rejonu Wiślinki pod kątem zawartości metali ciężkich i fluoru ogólnego. Dostępne WIOŚ wyniki badań, przy-toczone powyżej, nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie oddziaływania hałdy fosfogipsu na chemizm gleb.